Dit wordt een wetenschapscolumn. De komende afleveringen van OER zal ik berichten over mijn ervaringen in een drietal internationale onderzoeksprojecten. Allemaal hebben ze iets te maken met het koloniale verleden. Deze eerste column gaat over ‘PhotoCLEC’, een project over koloniale fotocollecties. Vanuit drie landen – Engeland, Noorwegen en Nederland – werken we daarin samen aan een vergelijking van fotografische tradities in koloniale verhoudingen.
Nederland is duidelijk: koloniale foto’s uit Nederlands-Indië of Suriname zijn heel bekend, van taferelen uit het dagelijks leven in familiealbums, tot de stereotype foto’s van bestuursambtenaren, planters, of van wat destijds volkstypen werden genoemd: Javaanse schone, Acehse boer, Hindoestaanse jonge vrouw. Op de collectiesite van het Tropenmuseum zijn dergelijke foto’s gemakkelijk op te vragen. Wie bij zoekterm “iwi” intypt, krijgt de foto’s te zien die in PhotoCLEC centraal staat: de foto’s die sinds de jaren vijftig zijn bijeengebracht door het Indisch Wetenschappelijk Instituut IWI.
Engeland ligt ook wel voor de hand. Het Britse imperium heeft een rijke beeldgeschiedenis nagelaten. Anders dan met Nederlandse collecties uit voormalig Nederlands-Indië, Suriname en de Antilliaanse eilanden, worden de Engelse koloniale fotocollecties daar echter nauwelijks in musea getoond. Dat geldt niet voor bijvoorbeeld het Pitt Rivers Museum of het British Commonwealth and Empire Museum. Maar de meeste Engelse musea weten niet wat ze aan koloniale foto’s in huis hebben en of deze tegenwoordig belangrijk kunnen zijn.
De deelname van Noorwegen aan ons project roept steeds de meeste vragen op, zodra mensen horen van PhotoCLEC. Waarom dat land? Noorwegen was toch geen kolonisator? Die reactie klinkt ook in Noorwegen zelf. Eind november kwamen we bijeen in Bergen en spraken hierover. Er zijn in Noorwegen prachtige fotocollecties over de Sami, de nomaden in het noorden van Scandinavië en Rusland. Misschien moet je in de context van de Sami wel spreken over binnenlands kolonialisme. Ook emigreerden veel Noren in de negentiende eeuw naar de Nieuwe Wereld. Zij vestigden zich daar als kolonisten, en bleven contacten onderhouden met hun land van herkomst. Het fotoarchief dat daaruit voortkwam is ook een rijke bron voor koloniale beeldvormingstradities. Tenslotte waren de Noren zeer actief in Afrika. Noorse firma’s legden belangrijke onderdelen van de koloniale infrastructuur aan in gebieden als de Congo; een Noorse planter kon in de koloniale tijd bijvoorbeeld in Tanzania plantages hebben met wel 40.000 werknemers. Ook was de Noorse zending zeer actief in koloniale gebieden. Hun werk is goed gedocumenteerd in zendingsarchieven.
De foto bij deze column is gemaakt tijdens de onderzoeksvergadering in Bergen, Noorwegen. Het liep tegen Kerstmis, het huis waar we vergaderden was al versierd met kerstdecoraties. Buiten was alles wit van de rijp en koud; het haardvuur was aan en een heldere zon scheen naar binnen. Daardoor ontstond op de muur een schaduwspel dat mij een beetje aan wayang deed denken. Ik koos deze foto uit omdat koloniale fotografie gaat over beelden en tegenbeelden. Foto’s vertellen altijd veel verhalen tegelijk: over wat erop staat, over de maker ervan en wat die meemaakte op dat moment, en over wat er daarna gebeurde met het fotografisch beeld. Werd het een ansichtkaart, kwam hij in een familiealbum, in de krant, in een collectie? Weten we nog wat de foto zou kunnen betekenen en voor wie? Mijn schaduwfoto symboliseert die vele kanten van een fotografisch beeld. Ik weet wie er als silhouet op de foto’s staan, wie het beeld maakte dat voor de muur op de grond stond, hoe warm het in huis was, en hoe bijzonder ik het vond om met mensen te praten die ik die dag voor het eerst ontmoette, en die met hetzelfde bezig waren als ik. Foto’s bevatten informatie en kunnen een sleutel zijn naar emoties. Hoe dat werkt als het over kolonialisme gaat onderzoeken we in PhotoCLEC. Die naam staat voluit voor Photographs, Colonial Legacy and Museums in Contemporary European Culture. Wie hierop wil reageren is van harte welkom.
Tekst: Susan Legêne
Susan Legêne is hoogleraar politieke geschiedenis aan de VU, en bereikbaar via: s.legene@let.vu.nl
Onlangs publiceerde zij bij Bert Bakker het boek Spiegelreflex. Culturele sporen van de koloniale ervaring, waarin ook twee hoofdstukken aan koloniale fotografie zijn gewijd.